داستان خوشمزه‌اى نقل شده است . سفير انگليس درصدد بود كه از شهر شيراز خارج شود ؛ در آن هنگام منجمان گفتند كه برحسب قران ستاره‌ها ساعت خروج از دروازه مساعد نيست . اما سفير به علت ضرورتى كه در كارش بود به خروج فورى از شهر اصرار ورزيد ، ولى حاكم براى اينكه مهمانان خود را به ورطهء نحوست نكشاند دستور داد ديوار شهر را خراب كنند و در نتيجه انگليسيها بدون حدوث واقعهء شومى از شكاف ديوار خارج شدند . در حين محاصرهء هرات يكى از منجمان چندان خوشبخت بود كه توانست روز تسليم شهر را از پيش معين كند و در ازاى آن هداياى گرانقيمتى دريافت دارد . اما اصل مطلب خيلى ساده بود . در اثر مذاكرات ، دربارهء تسليم شهر اصولا از پيش موافقت شده بود ؛ حالا ديگر منجمان با يكديگر توافق كردند و روزهاى مختلفى را براى تسليم اعلام داشتند كه البته يكى از آنها ناگزير با تاريخ صحيح تسليم شهر مطابق درآمد . ستاره‌شناسان از زيج خواجه نصير منجم مشهور مراغه كه به زيج ايلخانى موسوم است و از زيج كاسينى « 12 » منجم ايتاليائى براى تعيين نوروز ، شروع فصول ، خسوف و كسوف و همچنين تهيهء جداول نجومى و تقويم استفاده مىكنند . تقويم هرساله به طريق سنگى چاپ مىشود و به رسم قديم در آن يادآور مىشوند كه در هر روز چه كار نيكو است و در باب رگ زدن ، حمام رفتن و ازدواج و غيره توصيه‌هائى را در بر دارد . لحظه‌اى كه قمر در عقرب وارد مىشود براى اقدام به هر كار جديدى نامساعد اعلام مىگردد . منجمين در مطالعات خود از اصطرلاب و مكعب استفاده مىكنند . در گاه‌شمارى ( تاريخ ) و بخصوص در تعيين اعياد مذهبى و حتى در مراودات و معاشرتها از دوازده ماه قمرى و سال هجرى قمرى استفاده مىشود . براى تعيين غره هر ماه قمرى حتما لازم است كه هلال رؤيت گردد و در نتيجه اغلب شك و ترديد پيدا مىشود كه چه روزى اول و چه روزى دوم ماه است . در سال 1858 « 13 » در درهء تنگى اردو زده بوديم و در همان جا عيد قربان را جشن گرفتيم كه ناگهان خبر رسيد در پايتخت روز پيش از آن عيد قربان گرفته شده است زيرا افق گشادهء آنجا اجازهء رؤيت هلال را مىداده است . روز با غروب آفتاب آغاز مىشود ؛ و همين غروب آفتاب نيز مبدأ شمارش ساعات است ؛ مثلا مىگويند سه ساعت پيش و سه ساعت بعد از غروب و قس علىهذا . اين امر باعث مىشود كه هميشه ساعتهاى خود را ميزان كنند و به همين دليل در تقويمها هست كه هر روز چند ثانيه با روز پيش تفاوت دارد . تنها فايدهء اين نوع ساعت‌شمارى در آن است كه در مملكتى كه شفق دوام خيلى كمى دارد مسافران يا كارگران هر لحظه مىدانند كه چقدر از مسافرت يا چند ساعت ديگر كار از آن روز برايشان در پيش است . در شهرها به علما و فضلاى منفردى - اغلب در سلك روحانيون -

--> ( 12 ) . Cassini . ( 13 ) . برابر با 5 - 1274 ه . ق . - م .